Παρασκευή, 7 Ιουλίου 2017

ΔΗΜΟΚΡΙΤΟΣ:Μεγάλος Έλλην φιλόσοφος (περ. 460-370π.Χ.) Του Γιάννη Θεοδωρόπουλου


Μαζί με τον δάσκαλό του Λεύκιππο διατύπωσαν το πρώτο ολοκληρωμένο και συνεπές υλιστικό σύστημα της αρχαιότητας. Απόψεις υλιστικές είχαν υποστηριχτεί και νωρίτερα από τους Μιλήσιους φιλοσόφους Θαλή, Αναξιμένη, Αναξίμανδρο και τον Εφέσιο Ηράκλειτο, αλλά η ατομική θεωρεία, όπως ονομάστηκε το σύστημα του Λεύκιππου και του Δημόκριτου, είναι η πρώτη σοβαρή προσπάθεια υλιστικής εξήγησης του κόσμου χωρίς την παρέμβαση καμιάς υπερφυσικής δύναμης. Τα πάντα, ο κόσμος, η ζωή, η αίσθηση και η νόηση, προέρχονται από τα άτομα, σωματίδια υλικά. Και η ψυχή επίσης είναι υλική και διαλύεται, όταν πεθάνει το σώμα. Θεοί αθάνατοι, δημιουργοί του κόσμου δεν υπάρχουν.

Οι απόψεις των ατομικών για τη δομή της ύλης, την κοσμογονία, τη βιολογία και άλλους τομείς, πλησιάζουν ή προαναγγέλλουν σε αρκετά σημεία τις σύγχρονες επιστημονικές επιτεύξεις.
Τι από την ατομική θεωρία ανήκει μόνο στο Λεύκιππο και τι στο Δημόκριτο δεν είναι εύκολο να εξακριβωθεί. Αυτό που θεωρείται βέβαιο είναι ότι ο Δημόκριτος τη συμπλήρωσε, την ανέπτυξε και της έδωσε την οριστική διατύπωση. Με το πλήθος των βιβλίων που έγραψε εξάλλου, έκανε ώστε η αναφορά στο όνομά του να είναι συχνότατη, ενώ η μνεία του Λευκίππου σπάνια. Κάποιοι μάλιστα αρνήθηκαν ολωσδιόλου την ύπαρξή του. 

Δημόκριτος γεννήθηκε στην αρχαία θρακική πόλη Άβδηρα και πέθανε σε μεγάλη ηλικία(στα 90 ή 100 ή 109 χρόνια του), αφού σταμάτησε από μόνος του να τρώει. Η οικογένειά του ήταν πολύ εύπορη και το πολύ σεβαστό μερίδιό του από την πατρική περιουσία-κάπου 100 τάλαντα- το πήρε σε μετρητά, για να ταξιδέψει στο εξωτερικό. Βεβαιωμένα επισκέφτηκε την Αίγυπτο, την Περσία, τη Βαβυλωνία και ίσως τις Ινδίες και την Αιθιοπία. Στην εκπαιδευτική αυτή περιήγηση, που κράτησε πέντε χρόνια, είχε την ευκαιρία να συναντηθεί με τους πιο φημισμένους ντόπιους σοφούς, να μελετήσει πολλά και να αποκομίσει χρήσιμες εμπειρίες και γνώσεις, ιδιαίτερα στους τομείς της αστρονομίας και των μαθηματικών. Όταν επέστρεψε στα Άβδηρα, είχε ξοδέψει όλα του τα χρήματα και χρειάστηκε να τον συντηρεί ο αδερφός του.

Εκτός από τον Λεύκιππο, λέγεται ότι είχε δάσκαλο και τον Αναξαγόρα, πράγμα που ο Διογένης Λαέρτιος(συγγραφέα του 3ου αιώνα που διέσωσε πληροφορίες για τη ζωή και το έργο του Δημόκριτου) αμφισβητεί. Είναι βέβαιο όμως ότι γνώριζε πολύ καλά τις θεωρίες του, όπως γνώριζε και τις θεωρίες των Ιώνων φιλοσόφων, των Πυθαγορείων, των Ελεατών και του Εμπεδοκλή. Δεν μπορεί να του ήταν άγνωστη εξάλλου η φιλοσοφική κίνηση της Αθήνας και η δραστηριότητά του σχεδόν συνομηλίκου του Σωκράτη. Ο ίδιος βεβαιώνει ότι επισκέφτηκε την Αθήνα και κανείς δεν τον γνώρισε («ήλθον γαρ εις Αθήνας και ου τις με έγνωκε».)

Η θεωρεία των ατόμων. Τη βασική θέση της οντολογίας των ατομικών, αναφέρει ο Αριστοτέλης στα «Μεταφυσικά» του και συμπληρωματικά στο «Περί γενέσεως και φθοράς».
Σύμφωνα με όλες τις αξιόπιστες μαρτυρίες, ο Λεύκιππος και ο σύντροφός του Δημόκριτος υποστήριζαν ότι στοιχεία (των όντων) ήταν το «πλήρες» και το «κενόν». Το πρώτο, το «πλήρες», που ήταν και στερεό, το έλεγαν «ον», το δεύτερο, «το κενό», που ήταν και αραιό(«μανόν»), το έλεγαν «μη ον». Το κενό (το «μη ον») υπάρχει όσο και το πλήρες (το «ον»). Το πλήρες (το «ον») δεν είναι ένα και ακίνητο, όπως υποστήριζαν οι Ελεάτες φιλόσοφοι, που δεν παραδέχονταν την ύπαρξη κενού, αλλά αποτελείται από άπειρα σε πλήθος σωματίδια «και αόρατα δια σμικρότητα των όγκων». Τα σωματίδια αυτά είναι αδιαίρετα (άτομα) «ου μόνον δια την απάθειαν, αλλά και δια το σμικρόν και αμερές» (θεωρητικά, από μαθηματική άποψη, δεν είναι δυνατό να εννοηθεί πώς ένα υλικό σώμα, οσοδήποτε μικρό, είναι αδιαίρετο. Στην πραγματικότητα όμως χρειάστηκε να περάσουν 24 αιώνες, για να αποδειχτεί ότι τα άτομα ούτε άτομα είναι ούτε απαθή).

Η «γένεσης» και η «φθορά» είναι ουσιαστικά συνένωση και διαχωρισμός των ατόμων, καθώς κινούνται μέσα στο κενό, εξαιτίας των διαφορών που παρουσιάζουν. Διαφέρουν δηλαδή τα άτομα μεταξύ τους στο σχήμα («ρυσμός»), στην τάξη («διαθιγή») και στη θέση («τροπή»). Σύμφωνα με το παράδειγμα του Αριστοτέλη το Α διαφέρει από το Ν στο σχήμα, το ΑΝ διαφέρει από το ΝΑ στην τάξη, ενώ το Ι διαφέρει από το Η στη θέση. Σύμφωνα εξάλλου με πληροφορίες του Κικέρωνα και του Σιμπλικίου, τα άτομα διαφέρουν και σε μέγεθος. Στην πρωταρχική τους μορφή τα άτομα δεν έχουν βάρος. Το αποκτούν καθώς, με τη στροβιλική τους κίνηση μέσα στο κενό, συμπλέκονται και ενώνονται με άλλα άτομα. Αν ένα σώμα με μεγάλο όγκο συμβαίνει να είναι ελαφρύτερο από άλλο σώμα με μικρότερο όγκο, αυτό γίνεται, γιατί το κενό ανάμεσα στα άτομα του πρώτου είναι πολύ μεγαλύτερο. Το κενό με λίγα λόγια δεν υπάρχει μόνο έξω από τα σώματα, αλλά και μέσα σ’ αυτά, αποτελώντας ένα από τα συστατικά τους και ο χωρισμός ενός σώματος στα πρωταρχικά σωματίδια είναι ίσα ίσα δυνατός χάρις σε αυτό το κενό. Η πολυμορφία που παρατηρείται στα διάφορα σώματα, οφείλετε όχι σε κάποια διαφορετική ποιότητα των ατόμων ή σε αλλοίωση της φύσης τους, γιατί τα άτομα δεν έχουν ποιότητες (είναι «άποια»), ούτε παθαίνουν καμιάν αλλοίωση (είναι «απαθή»), αλλά στο σχήμα στην τάξη και τη θέση τους. Τα άτομα, όταν ενώνονται και σχηματίζουν τα διάφορα σώματα, αλλά και όταν διαλύονται, διατηρούν «την οικείαν φύσιν». Γι’ αυτό δεν πρέπει να μιλάμε για γένεση και φθορά. Τα άτομα είναι αιώνια και άφθαρτα («μηδέν τε εκ του μη όντος γίγνεσθαι, μηδέ εις το μη ον φθείρεσθαι»). Ούτε όταν μιλάμε για κράση, κυριολεκτούμε. Στην πραγματικότητα δε γίνετε κράση των ατόμων, αλλά παράθεση, τοποθέτηση δηλ. του ενός πλάι στο άλλο. «Γιατί αυτό που είναι ένα δεν μπορεί να γίνει πολλά, ούτε τα πολλά να γίνουν ένα».

Η κίνηση των ατόμων είναι μέσα στη φύση τους, γίνεται από μόνη της («από αυτομάτου») και είναι αιώνια («αεί κινείσθαι τα πρώτα σώματα εν τω κενώ και απείρω» Αριστοτέλης «περί ουρανού»). Το ίδιο και ο Κικέρωνας λέει ότι αυτή η κίνηση των ατόμων είναι χωρίς αρχή αλλά αιώνια («nullo a principo sect ex aetermo tempore») προσθέτοντας μάλιστα την αξιοσημείωτη πληροφορία ότι σύμφωνα με τη γνώμη του Δημόκριτο στο άπειρο κενό δεν υπάρχει άνω και κάτω, μέσο ή άκρο. Καμία δύναμη έξω και άσχετη από τα άτομα δεν τα κινεί. Τίποτε παρόμοιο με αυτό που ο Αναξαγόρας ονόμασε «νου» και ο Εμπεδοκλής «φειλότητα» και «νείκος».

Ο Αριστοτέλης κατηγορεί το Δημόκριτο όπως και τους άλλους πριν από αυτόν γιατί δεν σκοτίστηκαν καθόλου να εξηγήσουν «όθεν ή πώς η κίνησις» και τονίζει ότι σφάλει ο Αβδηρίτης φιλόσοφος πιστεύοντας ότι δεν χρειάζεται να ζητάει κανείς την αρχή εκείνου που είναι αιώνιο. Η νεώτερη όμως επιστημονική έρευνα έδειξε πως ο Δημόκριτος και ο όχι ο Αριστοτέλης ήταν πιο κοντά στην αλήθεια. 
Ο κόσμος και η ζωή. Το σύμπαν είναι άπειρο και αδημιούργητο. Δεν έγινε από την πρόνοια καμιάς υπερφυσικής δύναμης και δεν αποβλέπει σε κανένα σκοπό. Ο κόσμος προήλθε από τη συνένωση ατόμων, ανάλογα με το σχήμα τους. Τη συνένωση αυτήν έκανε δυνατή μια στροβιλική κίνηση (δίνη), που προκαλεί καθώς τα άπειρα σε αριθμό και σχήμα άτομα, που κινούνται από μόνα τους μέσα στο άπειρο προς κάθε κατεύθυνση, συγκρούονται και μπλέκονται.

Οι κόσμοι είναι άπειροι, αφού άπειρες είναι οι δυνατότητες να προκληθεί η κοσμογονική δίνη μέσα στο άπειρο σύμπαν. Κατά το Διογένη Λαέρτιο τη δίνη αυτήν ο Δημόκριτος ονόμαζε ανάγκη (πάντα τε κατ’ ανάγκην γίγνεσθαι, της δίνης αιτίας ούσης της γενέσεως πάντων, ην ανάγκην λέγει). Όλοι οι κόσμοι είναι όμοιοι στα συστατικά τους, αλλά δεν έχουν την ίδια ηλικία. Κατανεμημένοι σε άνισα διαστήματα μέσα στο χώρο, άλλοι βρίσκονται στην περίοδο της ανάπτυξης, άλλοι της ακμής και άλλοι φθίνουν. Αλλού δημιουργούνται καινούριοι κόσμοι, αλλού χάνονται. Η καταστροφή προκαλείται από τη μεταξύ τους σύγκρουση. Τα άτομα όμως, άφθαρτα καθώς είναι, μπορεί να σχηματίσουν άλλους κόσμους. Από μερικούς κόσμους λείπουν τα ζώα, τα φυτά, το νερό. Άλλοι δεν έχουν ήλιο ούτε σελήνη και άλλοι έχουν περισσότερους από έναν. Σε μερικούς, τα δύο ουράνια αυτά σώματα είναι μεγαλύτερα από τα δικά μας, σε άλλους μικρότερα. Ο Γαλαξίας είναι σύνολο πολλών μικρών άστρων. Οι πλανήτες βρίσκονται πιο μακριά από τη γη απ΄ ότι οι πλανήτες. Αυτών των τελευταίων ο Δημόκριτος γνώριζε τις τροχιές και είχε υποπτευθεί ότι υπήρχαν και πλανήτες, που δεν είχαν ακόμη ανακαλυφτεί. Ο ήλιος είναι «μύδρος ή πέτρος διάπυργος». Η σελήνη έχει βουνά, κοιλάδες και φαράγγια, ενώ το φως της είναι από τον ήλιο. Η γη είναι δισκοειδής ή «προμήκης», με μήκος μιάμιση φορά μεγαλύτερο από το πλάτος. Στην αρχή, που ήταν μικρή και ελαφριά, δεν ήταν ακίνητη. Έμεινε ακίνητη, καθισμένη πάνω στον αέρα, όταν μεγάλωσε και βάρυνε.

Με την ίδια μηχανική αναγκαιότητα που δημιουργήθηκε ο κόσμος, δημιουργήθηκε και η ζωή από άτομα και κενό, χάρη στη ζωοποιό υγρασία και τη θερμότητα, όταν αναπτύχθηκαν οι κατάλληλές συνθήκες. Τα φυτά, ο άνθρωπος και τα ζώα και την ιλύ, πράγμα που κάνει αργότερα το Χριστιανός συγγραφέα Λακτάντιο να διαμαρτύρεται, γιατί ο Δημόκριτος αγνοώντας το Δημιουργό έκανε τους ανθρώπους να βγαίνουν από τη λάσπη σαν σκουλήκια. Εντούτοις στο σημείο αυτό, ο Δημόκριτος δεν είναι πρωτότυπος. Παρόμοιες απόψεις για την προέλευση της ζωής είχαν διατυπώσει και άλλοι προσωκρατικοί. Την άποψη επίσης για το άπειρο και το αδημιούργητο του σύμπαντος και την απειρία των κόσμων, είχε υπαινιχθεί οι Μιλήσιοι Αναξιμένης και Αναξίμανδρος, ενώ ο Ηράκλειτος υπήρξε περισσότερο κατηγορηματικός: «Κόσμον τόνδε…ούτε τις θεών ούτε ανθρώπων εποίησεν, αλλ’ ην αεί και έστιν και έσται…» 

Η ψυχή, που ο Δημόκριτος ταυτίζει με τη νόηση, είναι υλική. Αποτελείται από σφαιρικά άτομα λεπτότατα, όπως εκείνα της φωτιάς, που εισδύουν σ’ όλο το σώμα και το κινούν, καθώς και τα ίδια είναι εξαιτίας του σχήματός τους πολύ κινητικά. Όταν πεθάνει το σώμα, τα άτομα που αποτελούν την ψυχή διασκορπίζονται. Σύμφωνα με άλλη μαρτυρία, οι ατομικοί πιστεύουν ότι η ψυχή «συνδιαφθείρεται τω σώματι». Η αντίληψη για αθανασία της ψυχής είναι ένας μύθος, που πλάθουν οι άνθρωποι στη διάρκεια της βασανισμένης από κακές πράξεις και ταλαιπωρημένης από φόβου ζωής τους. 
Αίσθηση και νόηση. Η αίσθηση και η νόηση είναι αλλοιώσεις («ετεροιώσεις») του σώματος. Ξεκινώντας από τη θεωρεία του Εμπεδοκλή για τους «πόρους» και τις «απορροές» των σωμάτων, ο Δημόκριτος διατύπωσε την άποψη ότι από όλα τα σώματα εκπέμπονται συνεχώς «είδωλα», δηλαδή ομοιόμορφες εικόνες τους, που αποτελούνται από άτομα. Όταν αυτές εισδύσουν στο σώμα και συναντήσουν τα άτομα της ψυχής, προκαλούν τη λειτουργία των αισθητήριων οργάνων .

Αίσθηση και νόηση είναι το ίδιο πράγμα ή με διαφορετική διατύπωση, η νόηση είναι και αυτή μια αίσθηση, που συντελεί όμως μόνο όταν τα πολύ λεπτά ψυχικά άτομα βρίσκονται σε κατάσταση συμμετρίας «κατά την κράσιν». Κάθε ανωμαλία στην κατάσταση του σώματος, προκαλεί διαταραχή στη νόηση. 
Από τις πέντε γνωστές αισθήσεις πιο αξιόπιστη θεωρεί την αφή, γι’ αυτό πρωταρχικές ποιότητες είναι αυτές ακριβώς που προέρχονται άμεσα από την αίσθηση αυτήν: το βαρύ, το ελαφρύ, το μαλακό, το σκληρό. Όσες προέρχονται από τις άλλες αισθήσεις (το χρώμα, το γλυκό, το πικρό κ.α.), τις θεωρεί δευτερεύουσες παράγωγες. Σύμφωνα με μια μαρτυρία του Αριστοτέλη, ο Δημόκριτος θεωρούσε κατά κάποιο τρόπο τις άλλες αισθήσεις ένα είδος αφής.
Η ατομική εποχή. Η υλιστική θεώρηση του κόσμου, όπως διατυπώθηκε από το Δημόκριτο και αργότερα από τον Επίκουρο, στέκεται αντιμέτωπη στην ιδεαλιστική θεώρηση, όπως διαμορφώθηκε οριστικά από τον Πλάτωνα. Ακολουθώντας παράλληλη πορεία οι δύο απόψεις έκαναν το δρόμο τους μέσα στους αιώνες και έφτασαν ως τις μέρες μας, χωρίς να συναντηθούν, μολονότι δεν έλειψαν στους νεώτερους χρόνους κάποιες προσπάθειες να συμβιβαστεί η ατομική θεωρεία με την ιδέα της ύπαρξης θεού.

Ως το τέλος σχεδόν του 19ου αιώνα οι αντιλήψεις για τα άτομα, βασικά δεν άλλαξαν. Και ύστερα, όμως, από τα συνταρακτικά επιστημονικά επιτεύγματα, που έκαναν την εποχή μας να ονομάζεται ατομική, η άποψη για τη δομή της ύλης, όπως τη συνέλαβαν ο Λεύκιππος και ο Διομήδης, έμεινε ουσιαστικά αμετάβλητη.


Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου